कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वेगाने बदलणाऱ्या जगासाठी मानव समाज अद्याप पुरेसा तयार नसल्याचा इशारा मायक्रोसॉफ्टचे सहसंस्थापक बिल गेट्स यांनी दिला आहे. त्यांच्या मते, या तंत्रज्ञानामुळे मोठ्या प्रमाणावर रोजगाराचे स्वरूप बदलू शकते आणि त्याचा सर्वाधिक फटका नव्याने रोजगार क्षेत्रात प्रवेश करणाऱ्या तरुणांना बसू शकतो.
कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा काळ आता प्रत्यक्षात सुरू झाला असून पुढील काही वर्षांत घेतले जाणारे धोरणात्मक निर्णय अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहेत, असे बिल गेट्स यांनी आपल्या नव्या ब्लॉगमध्ये म्हटले आहे. त्यांच्या मते, कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही केवळ नवीन तंत्रज्ञानाची लाट नसून मानवी इतिहासातील सर्वाधिक वेगाने बदल घडवू शकणाऱ्या काळांपैकी एक ठरू शकते.
आरोग्य, शिक्षण, शेती आणि सरकारी सेवांमध्ये या तंत्रज्ञानामुळे मोठे फायदे होऊ शकतात. मात्र, त्याच वेळी रोजगार, सायबर सुरक्षा, सरकारी यंत्रणा आणि मानवी नातेसंबंधांवरही त्याचे व्यापक परिणाम होण्याची शक्यता आहे.
रोजगार क्षेत्रासमोर सर्वात मोठे आव्हान
गेट्स यांच्या मते, कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा प्रभाव एका उद्योगापुरता मर्यादित राहणार नाही. कायदा, ग्राहक सेवा, वैद्यकीय क्षेत्र, सॉफ्टवेअर आणि उत्पादन क्षेत्रातील अनेक कामे तंत्रज्ञानाच्या मदतीने बदलू शकतात.
हा बदल पूर्वीप्रमाणे अनेक पिढ्यांमध्ये हळूहळू होण्याऐवजी तुलनेने कमी कालावधीत वेगाने होऊ शकतो. विशेषतः सुरुवातीच्या आणि मध्यम स्तरावरील रोजगारांवर त्याचा मोठा परिणाम होण्याची चिंता व्यक्त करण्यात आली आहे.
कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे नवीन रोजगार निर्माण होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. मात्र, त्या रोजगारांसाठी आवश्यक कौशल्ये आत्मसात करण्यासाठी अनेक वर्षे लागू शकतात. त्यामुळे पारंपरिक रोजगार गमावणाऱ्या कर्मचाऱ्यांसमोर नव्या कौशल्यांचे मोठे आव्हान उभे राहू शकते.
तरुणांसाठी पहिली नोकरी मिळवणे होऊ शकते कठीण
या बदलाबाबत गेट्स यांनी विशेषतः तरुण पिढीबद्दल चिंता व्यक्त केली आहे. रोजगार क्षेत्रात प्रवेश करणाऱ्या तरुणांसाठी सुरुवातीच्या स्तरावरील संधी कमी होऊ शकतात.
पहिली नोकरी ही केवळ उत्पन्नाचे साधन नसते, तर अनुभव मिळवण्याचा आणि वरिष्ठ कर्मचाऱ्यांकडून शिकण्याचा महत्त्वाचा टप्पा असतो. कृत्रिम बुद्धिमत्ता अशा अनेक सुरुवातीच्या कामांची जागा घेऊ लागल्यास नव्या कर्मचाऱ्यांसाठी अनुभव मिळवण्याचे मार्ग कमी होऊ शकतात.
दशकाच्या अखेरीस अधिक प्रगत यंत्रमानव उत्पादन आणि आतिथ्य क्षेत्रातील काही शारीरिक कामांमध्येही मानवांशी स्पर्धा करू शकतात, अशी शक्यताही त्यांनी व्यक्त केली आहे.
सायबर गुन्हे आणि बनावट माहितीचा वाढता धोका
कृत्रिम बुद्धिमत्तेशी संबंधित दुसरी मोठी चिंता डिजिटल सुरक्षेची आहे. फसवणूक, बनावट व्हिडिओ, चुकीची माहिती आणि सायबर हल्ले अधिक प्रभावी होऊ शकतात.
तंत्रज्ञान अधिक सक्षम होत गेल्यास अशा धोक्यांवर नियंत्रण ठेवणे कठीण होऊ शकते. शक्तिशाली कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणालींचा सरकारांकडून किंवा गैरवापर करणाऱ्या घटकांकडून धोकादायक पद्धतीने वापर होण्याचीही चिंता व्यक्त करण्यात आली आहे.
बदल थांबवण्याऐवजी नियोजनाची गरज
बिल गेट्स यांनी कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा विकास थांबवण्याची मागणी केलेली नाही. उलट, डॉक्टर आणि शिक्षकांना मदत करण्यापासून सरकारी सेवा अधिक कार्यक्षम बनवण्यापर्यंत या तंत्रज्ञानात मोठी क्षमता असल्याचे त्यांनी मान्य केले आहे.
मात्र, या बदलामुळे निर्माण होणाऱ्या प्रतिकूल परिणामांसाठी जगाने आधीच तयारी करणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. रोजगार, शिक्षण, आरोग्य सेवा, कर व्यवस्था, ऊर्जा आणि राष्ट्रीय सुरक्षेसंदर्भात सरकारांनी समन्वयाने काम करण्याची गरज त्यांनी व्यक्त केली आहे.
काही कामे माणसांसाठी राखून ठेवण्याचा प्रस्ताव
गेट्स यांनी “ह्युमन रिझर्व्ह्ड” या संकल्पनेअंतर्गत काही कामे केवळ माणसांसाठी राखून ठेवण्याचा विचारही मांडला आहे. विशेषतः ज्या कामांमध्ये सहानुभूती, मानवी समज आणि भावनिक जोड आवश्यक आहे, त्या क्षेत्रांमध्ये माणसांची भूमिका कायम ठेवली पाहिजे, असे त्यांचे मत आहे.
ऑटोमेशनमुळे प्रभावित होणाऱ्या कर्मचाऱ्यांना नव्याने प्रशिक्षण आणि आर्थिक मदत देण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणालींशी संबंधित वापर किंवा यंत्रमानवांवर कर आकारण्याचाही प्रस्ताव त्यांनी मांडला आहे.
कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा विस्तार थांबण्याची शक्यता कमी असली तरी त्याचा फायदा सर्व समाजघटकांपर्यंत पोहोचेल आणि रोजगार गमावणाऱ्यांना नव्या संधी मिळतील, यासाठी योग्य धोरणे तयार करणे आता अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहे.
