भारताच्या परकीय चलनसाठ्यात एका आठवड्यात तब्बल ४४.९०३ अब्ज डॉलरची विक्रमी वाढ झाली असून देशाचा एकूण परकीय चलनसाठा ७८५.७०६ अब्ज डॉलर या आतापर्यंतच्या सर्वोच्च पातळीवर पोहोचला आहे. या वाढीमागे प्रामुख्याने परकीय चलन मालमत्तेतील मोठी वाढ आणि रिझर्व्ह बँकेच्या परकीय चलनविषयक उपाययोजनांमुळे झालेला मोठा भांडवली ओघ महत्त्वाचा ठरला आहे.
एका आठवड्यात साठ्यात विक्रमी वाढ
रिझर्व्ह बँकेने जाहीर केलेल्या आकडेवारीनुसार, ४ सप्टेंबर रोजी संपलेल्या आठवड्यात भारताच्या परकीय चलनसाठ्यात ४४.९०३ अब्ज डॉलरची वाढ झाली. त्यापूर्वीच्या आठवड्यात साठ्यात ११.४७५ अब्ज डॉलरची वाढ झाली होती आणि तो ७४०.८०३ अब्ज डॉलरवर पोहोचला होता.
मात्र त्यानंतर केवळ एका आठवड्यात झालेली ४४.९०३ अब्ज डॉलरची वाढ आतापर्यंतची सर्वात मोठी साप्ताहिक वाढ ठरली आहे. त्यामुळे भारताच्या परकीय चलनसाठ्याने प्रथमच ७८५ अब्ज डॉलरचा टप्पा ओलांडत नवा विक्रम प्रस्थापित केला आहे.
परकीय चलन मालमत्तेत ४७.४९८ अब्ज डॉलरची भर
या विक्रमी वाढीत परकीय चलन मालमत्तेची भूमिका सर्वाधिक राहिली. आठवडाभरात या मालमत्तेत ४७.४९८ अब्ज डॉलरची वाढ होऊन ती ६४८.१६८ अब्ज डॉलरवर पोहोचली.
परकीय चलन मालमत्ता अमेरिकन डॉलरच्या मूल्यानुसार मोजली जाते. त्यात डॉलरव्यतिरिक्त युरो, पौंड आणि येन यांसारख्या चलनांमध्ये असलेल्या भारताच्या साठ्याच्या मूल्यावर त्या चलनांच्या दरातील चढउतारांचाही परिणाम होतो.
आरबीआयच्या उपाययोजनांनंतर परकीय चलनाचा मोठा ओघ
या वर्षाच्या सुरुवातीला पश्चिम आशियातील संघर्ष आणि रुपयावरील दबावामुळे भारताच्या परकीय चलनसाठ्यावर ताण निर्माण झाला होता. रुपयाचे मूल्य टिकवण्यासाठी रिझर्व्ह बँकेने परकीय चलन बाजारात हस्तक्षेप करत डॉलरची विक्री केली होती.
मात्र जूनमध्ये रिझर्व्ह बँकेने परकीय चलनाचा ओघ वाढवण्यासाठी सवलतीच्या परकीय चलन अदलाबदल सुविधांसह विविध उपाययोजना सुरू केल्या. त्यानंतर परिस्थितीत मोठा बदल झाला असून या उपाययोजनांतून आतापर्यंत १३६.३७७ अब्ज डॉलरचा परकीय चलन प्रवाह जमा झाला आहे.
एफसीएनआर ठेवींमधून मोठी रक्कम जमा
रिझर्व्ह बँकेने ८ जून रोजी सुरू केलेली परकीय चलन अनिवासी बँक ठेवी सुविधा ३० सप्टेंबरपर्यंत सुरू ठेवण्याचे नियोजन केले होते. मात्र बँकांकडून झालेल्या मोठ्या प्रमाणातील निधी संकलनामुळे ही सुविधा निर्धारित वेळेच्या एक महिना आधीच ३१ ऑगस्ट रोजी बंद करण्यात आली.
३१ ऑगस्टपर्यंत एफसीएनआर ब ठेवींमधून १२७.२२६ अब्ज डॉलरची रक्कम जमा झाली होती. याशिवाय परदेशातील परकीय चलन कर्ज आणि बाह्य व्यावसायिक कर्ज यामुळे या उपाययोजनांतून आलेला एकूण परकीय चलन प्रवाह १३६.३७७ अब्ज डॉलरवर पोहोचला.
सोन्याच्या साठ्यात मात्र घट
परकीय चलनसाठ्याच्या एकूण आकडेवारीत मोठी वाढ झाली असली तरी सोन्याच्या साठ्याचे मूल्य या आठवड्यात २.५९४ अब्ज डॉलरने घटले. त्यामुळे सोन्याचा साठा ११३.८१६ अब्ज डॉलरवर आला.
आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीकडे असलेल्या भारताच्या विशेष आहरण अधिकारांच्या मूल्यातही ४ दशलक्ष डॉलरची घट झाली असून ते १८.८०६ अब्ज डॉलरवर आले. त्याचवेळी आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीमधील भारताची राखीव स्थिती २ दशलक्ष डॉलरने वाढून ४.९१६ अब्ज डॉलरवर पोहोचली.
या आकडेवारीकडे केवळ परकीय चलनसाठ्यातील साप्ताहिक वाढ म्हणून पाहणे पुरेसे ठरणार नाही. एफसीएनआर ब ठेवी आणि परकीय चलनातील कर्जाच्या माध्यमातून मोठ्या प्रमाणावर निधी देशात आल्याने साठ्याला मजबूत आधार मिळाला आहे.
विशेष म्हणजे, रिझर्व्ह बँकेने सुरू केलेल्या सुविधेला अपेक्षेपेक्षा मोठा प्रतिसाद मिळाल्याने ती मुदतपूर्व बंद करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. यावरून देशातील बँकिंग व्यवस्थेत परकीय चलन उभारणीची क्षमता आणि परदेशातून निधी आकर्षित करण्याची क्षमता मजबूत असल्याचे दिसून येते.
रुपयासाठीही वाढ महत्त्वाची
परकीय चलनसाठा विक्रमी पातळीवर पोहोचणे भारतीय अर्थव्यवस्थेसाठी महत्त्वाचे मानले जाते. मोठा परकीय चलनसाठा असल्यामुळे बाह्य धक्क्यांचा सामना करण्याची देशाची क्षमता वाढते. विशेषतः जागतिक बाजारातील अस्थिरता, कच्च्या तेलाच्या किमतीतील बदल किंवा रुपयावर अचानक दबाव आल्यास हा साठा महत्त्वाची संरक्षणात्मक ताकद ठरू शकतो.
मात्र साठ्यातील वाढीचा काही भाग विशेष उपाययोजनांमधून आलेल्या परकीय चलनामुळे झाला आहे. त्यामुळे पुढील काळात हे प्रवाह किती टिकतात आणि नियमित परकीय चलन आवक कशी राहते, याकडे बाजाराचे लक्ष असेल.
अर्थव्यवस्थेसाठी मजबूत परकीय कवच
४ सप्टेंबरअखेर ७८५.७०६ अब्ज डॉलरवर पोहोचलेला भारताचा परकीय चलनसाठा देशाच्या बाह्य आर्थिक स्थितीला मोठे बळ देणारा ठरला आहे. एका आठवड्यातील ४४.९०३ अब्ज डॉलरची विक्रमी वाढ आणि परकीय चलन मालमत्तेतील ४७.४९८ अब्ज डॉलरची भर यामुळे भारताने परकीय चलनसाठ्याच्या बाबतीत नवा उच्चांक गाठला आहे.
पुढील काळात या साठ्याची स्थिरता, परकीय चलनाचा नियमित ओघ आणि रुपयावरील दबाव यांचा परस्पर संबंध महत्त्वाचा राहणार आहे. सध्या मात्र विक्रमी परकीय चलनसाठ्यामुळे भारतीय अर्थव्यवस्थेला बाह्य आर्थिक धक्क्यांविरोधात अधिक मजबूत कवच मिळाले आहे.
