मध्यपूर्वेतील महत्त्वाच्या तेल वाहतूक मार्गांवरील वाढत्या हल्ल्यांमुळे जागतिक कच्च्या तेलाच्या पुरवठ्याबाबत चिंता तीव्र झाली असून ब्रेंट आणि डब्ल्यूटीआय या दोन्ही प्रमुख तेल दरांनी शुक्रवारी शंभर डॉलरचा टप्पा ओलांडला. आठवडाभरात तेलाच्या दरात जवळपास १३ टक्क्यांची वाढ झाली असून चीनची पुढील तेलखरेदी आणि मध्यपूर्वेतील संघर्षाची दिशा आता बाजारासाठी निर्णायक ठरणार आहे.
तेलाच्या दरात सलग तेजी
शुक्रवारी सकाळी भारतीय वेळेनुसार सुमारे ७.३० वाजता ब्रेंट कच्चे तेल १०७.७० डॉलर प्रति पिंप या पातळीवर होते. त्यात ०.०३ टक्क्यांची वाढ झाली. डब्ल्यूटीआय कच्चे तेल १०२.५० डॉलर प्रति पिंपवर पोहोचले. गुरुवारी दोन्ही प्रमुख निर्देशांकांमध्ये ६ टक्क्यांहून अधिक वाढ झाली होती. त्यामुळे चालू आठवड्यात आतापर्यंत तेलाच्या दरात जवळपास १३ टक्क्यांची वाढ झाली आहे.
मे महिन्याच्या मध्यापासून प्रथमच दोन्ही प्रमुख तेल दर आठवड्याचा शेवट शंभर डॉलरच्या वर करण्याच्या मार्गावर आहेत. १७ जुलै रोजी संपलेल्या आठवड्यानंतरची ही सर्वात मोठी साप्ताहिक वाढ ठरत आहे.
लाल समुद्र आणि होर्मुझमधील धोका वाढला
तेलाच्या दरातील ताज्या तेजीमागे मध्यपूर्वेतील वाढता संघर्ष हा प्रमुख घटक आहे. लाल समुद्र आणि आखात या दोन्ही भागांमध्ये तेलवाहतुकीवरील जोखीम वाढली आहे.
इराणसमर्थित हुती बंडखोरांनी गुरुवारी येमेनमधील मोचा बंदरावर नियंत्रण मिळवले. त्यामुळे लाल समुद्रातून होणाऱ्या जहाज वाहतुकीवरील धोका आणखी वाढला आहे. दुसरीकडे, होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून होणारी वाहतूकही अलीकडील टँकरवरील वाढत्या हल्ल्यांमुळे मर्यादित राहिली आहे.
येमेनमधून सौदी अरेबियातील ऊर्जा सुविधांवर झालेल्या हल्ल्यांमुळे तेल बाजारातील अनिश्चिततेत आणखी भर पडली आहे. त्यामुळे संकटाचा परिणाम केवळ इराण आणि होर्मुझपुरता मर्यादित न राहता मध्यपूर्वेतील व्यापक तेल पुरवठ्यावर होण्याची भीती निर्माण झाली आहे.
संघर्ष वाढल्यास पुरवठ्यावर मोठा परिणाम
अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी इराणमधील नतान्झच्या युरेनियम समृद्धीकरण केंद्राजवळ असलेल्या पिकॅक्स माउंटनवर अमेरिकेकडून हल्ला होण्याची शक्यता व्यक्त केली आहे. तसेच सध्याचा संघर्ष नोव्हेंबरमध्ये होणाऱ्या मध्यावधी निवडणुकांनंतरही सुरू राहण्याची शक्यता त्यांनी व्यक्त केली.
दरम्यान, इराणने बुधवारी होर्मुझच्या सामुद्रधुनीजवळ दहा जहाजांवर हल्ला केल्याचा दावा केला आहे. त्यापूर्वी अमेरिकेने इराणच्या पाच तेलवाहू टँकरवर कारवाई केली होती. इराणच्या इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्सने पुढील हल्ले झाल्यास प्रत्युत्तर अधिक तीव्र करण्याचा इशारा दिला आहे.
या घटनांमुळे जागतिक तेल पुरवठ्याच्या साखळीवर दबाव वाढण्याची शक्यता आहे. विशेषतः होर्मुझसारख्या महत्त्वाच्या समुद्री मार्गातील वाहतूक दीर्घकाळ विस्कळीत राहिल्यास तेलाच्या उपलब्धतेवर थेट परिणाम होऊ शकतो.
अमेरिकेतील इंधन दरांवरही परिणाम
मध्यपूर्वेतील संघर्ष आणि रशियातील तेलशुद्धीकरण प्रकल्पांवरील युक्रेनच्या हल्ल्यांमुळे जागतिक इंधन पुरवठ्यावर दबाव वाढला आहे. त्याचा परिणाम अमेरिकेतील इंधन बाजारातही दिसून येत आहे.
अमेरिकेतील डिझेलचा राष्ट्रीय सरासरी दर गुरुवारी प्रथमच प्रति गॅलन ६ डॉलरच्या पुढे गेला. पुरवठ्यातील घट आणि तेलाच्या वाढत्या किमती यामुळे ग्राहक आणि उद्योगांसाठी इंधन खर्च आणखी वाढण्याची शक्यता आहे.
चीनच्या खरेदीवर तेलाच्या पुढील तेजीची दिशा
जागतिक तेल बाजारातील सध्याची तेजी किती काळ टिकते, यामध्ये चीनची भूमिका महत्त्वाची ठरणार आहे. चीन हा जगातील सर्वात मोठा कच्च्या तेलाचा आयातदार असल्याने त्याच्या खरेदीतील बदलाचा थेट परिणाम जागतिक मागणीवर होतो.
गेल्या काही आठवड्यांत चीनने कच्च्या तेलाची खरेदी वाढवली आहे. यापूर्वी काही काळ त्याची मागणी तुलनेने कमी होती. चीनने खरेदीचा वेग कायम ठेवला तर मध्यपूर्वेतील पुरवठ्यातील अडथळ्यांचा परिणाम अधिक तीव्र होऊन तेलाच्या दरात आणखी वाढ होऊ शकते.
मात्र चीनने आयात कमी केली तर सध्याच्या तेजीला काही प्रमाणात मर्यादा येऊ शकते. त्यामुळे पुरवठ्याच्या जोखमीबरोबरच चीनची वास्तविक मागणी तेल बाजारासाठी तितकीच महत्त्वाची ठरणार आहे.
ओपेककडून मागणी वाढीचा अंदाज पुन्हा कमी
जागतिक तेल बाजारातील दुसरा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे पेट्रोलियम निर्यातदार देशांच्या संघटनेने २०२६ मधील जागतिक तेल मागणी वाढीचा अंदाज पुन्हा कमी केला आहे.
२०२६ मध्ये जागतिक तेल मागणी दररोज ३ लाख ८० हजार पिंपांनी वाढेल, असा सुधारित अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे. मागणी वाढीच्या अंदाजात सलग पाचव्यांदा कपात करण्यात आली आहे.
दुसरीकडे, ऑगस्टमध्ये ओपेकचा तेल उत्पादनाचा स्तरही दररोज ६ लाख ४० हजार पिंपांनी घटला. इराणमधील युद्धामुळे सौदी अरेबियाच्या तेल निर्यातीवर नव्या अडचणी निर्माण झाल्या असून अमेरिकेच्या नाकेबंदीमुळे इराणच्या तेल निर्यातीवरही परिणाम झाला आहे.
अमेरिकेतील साठाही घटला
अमेरिकेतील कच्च्या तेलाच्या साठ्यात गेल्या आठवड्यात ३ लाख ९१ हजार पिंपांची घट झाली. त्यामुळे एकूण साठा ४२ कोटी ४१ लाख पिंपांवर आला आहे.
तेलशुद्धीकरण प्रकल्पांमधील कामकाज मजबूत राहिल्याने कच्च्या तेलाच्या साठ्यात घट झाली आहे. अशा परिस्थितीत मध्यपूर्वेतील पुरवठ्याच्या जोखमी कायम राहिल्यास उपलब्ध साठ्यांवरही बाजाराचे लक्ष वाढणार आहे.
पुढील काळात तेलबाजारासाठी तीन घटक निर्णायक
कच्च्या तेलाच्या दरांनी शंभर डॉलरची पातळी ओलांडल्याने आता बाजाराचे लक्ष मध्यपूर्वेतील संघर्षाची तीव्रता, होर्मुझमधील जहाज वाहतुकीची स्थिती आणि चीनची कच्च्या तेलाची आयात याकडे राहणार आहे.
पुरवठा खंडित होण्याचा धोका वाढत असताना चीनकडून खरेदी मजबूत राहिली, तर तेलाच्या दरातील तेजी आणखी तीव्र होऊ शकते. मात्र संघर्षाची तीव्रता कमी झाली किंवा चीनची मागणी नरमली तर सध्याच्या दरवाढीला काही प्रमाणात लगाम लागू शकतो.
मध्यपूर्वेतील वाढत्या संघर्षामुळे तेलाच्या पुरवठ्यावरील जोखीम सध्या बाजारातील सर्वात मोठा घटक बनली आहे. ब्रेंट आणि डब्ल्यूटीआय शंभर डॉलरपार गेल्याने महागाई, वाहतूक खर्च आणि इंधन दरांवर त्याचे व्यापक आर्थिक परिणाम होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे पुढील काही दिवसांत होर्मुझमधील परिस्थिती आणि चीनची तेलखरेदी जागतिक बाजाराची पुढील दिशा ठरवणार आहे.
