UPI वापरणाऱ्या ग्राहकांना व्यवहारासाठी कोणतेही शुल्क द्यावे लागणार नाही, तसेच छोट्या दुकानदारांकडून UPI स्वीकारण्यासाठी MDR आकारला जाणार नाही, असे Payments Council of India अर्थात PCI ने स्पष्ट केले आहे. UPI च्या वाढत्या वापरामुळे या डिजिटल पेमेंट व्यवस्थेच्या खर्चाचा आणि भविष्यातील आर्थिक टिकावाचा मुद्दा चर्चेत आला असला, तरी त्याचा थेट भार ग्राहकांवर टाकला जाणार नसल्याचे PCI ने सांगितले आहे.
UPI सुरू झाल्यापासून ग्राहकांसाठी ही सेवा मोफत राहिली आहे. भविष्यातही UPI द्वारे पैसे पाठवताना किंवा डिजिटल पेमेंट करताना ग्राहकांकडून व्यवहार शुल्क आकारले जाणार नाही. त्यामुळे UPI वापरणाऱ्या सामान्य ग्राहकांच्या व्यवहार खर्चात कोणताही बदल होणार नसल्याचे PCI च्या स्पष्टीकरणातून स्पष्ट होते.
विशेष म्हणजे, छोट्या दुकानदारांसाठीही UPI स्वीकारण्यावर कोणतेही शुल्क अर्थात MDR लागू केले जाणार नसल्याचे PCI ने म्हटले आहे. देशातील किराणा दुकाने आणि छोट्या व्यवसायांना डिजिटल पेमेंटशी जोडणे हा UPI व्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग राहिला आहे.
UPI च्या खर्चाचा भार कोण उचलतो?
UPI व्यवहार ग्राहकांसाठी मोफत असले तरी या संपूर्ण यंत्रणेच्या मागे मोठ्या प्रमाणावर तंत्रज्ञान आणि सुरक्षा गुंतवणूक आवश्यक असते. सायबर सुरक्षा, फसवणूक प्रतिबंध, नियमांचे पालन, ग्राहक सेवा, तांत्रिक पायाभूत सुविधा आणि नवीन तंत्रज्ञानासाठी सातत्याने खर्च केला जातो.
PCI नुसार, गेल्या जवळपास दहा वर्षांत बँका, पेमेंट कंपन्या, फिनटेक कंपन्या, NPCI आणि RBI यांनी या व्यवस्थेच्या उभारणीसाठी आणि देखभालीसाठी गुंतवणूक केली आहे. UPI सेवा २४ तास उपलब्ध आणि सुरक्षित ठेवण्यासाठी ही गुंतवणूक पुढेही सुरू राहणार आहे.
मोठ्या व्यापाऱ्यांकडून शुल्क घेतले तर ग्राहकांना पैसे द्यावे लागतील का?
PCI ने याचे उत्तर स्पष्टपणे नाही असे दिले आहे.
काही मोठ्या व्यापाऱ्यांसाठी लागू होणारे Merchant Service Charges हे व्यापारी आणि पेमेंट सेवा पुरवठादार यांच्यातील व्यावसायिक कराराचा भाग असू शकतात. अशा शुल्काचा अर्थ ग्राहकाला UPI वापरण्यासाठी स्वतंत्र शुल्क भरावे लागेल असा होत नाही.
म्हणजेच, व्यापारी आणि पेमेंट सेवा पुरवठादार यांच्यातील शुल्क व्यवस्था वेगळी आणि ग्राहकाकडून UPI व्यवहारासाठी शुल्क आकारणे वेगळे आहे.
UPI शुल्काची चर्चा का सुरू झाली?
UPI आता केवळ एक पेमेंट प्लॅटफॉर्म राहिलेला नाही. तो भारताच्या डिजिटल अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचा राष्ट्रीय पायाभूत भाग बनला आहे. दर महिन्याला अब्जावधी सुरक्षित व्यवहार या व्यवस्थेतून होत असल्याने त्यामागील तंत्रज्ञान, सुरक्षा आणि पायाभूत सुविधांचा खर्चही मोठा आहे.
त्यामुळे UPI व्यवस्था दीर्घकाळ आर्थिकदृष्ट्या टिकवण्यासाठी कोणत्या प्रकारचे व्यावसायिक मॉडेल असावे, यावर चर्चा सुरू आहे. मात्र या चर्चेचा अर्थ ग्राहकांकडून UPI वापरण्यासाठी शुल्क आकारण्याचा निर्णय झाला आहे, असा होत नाही.
डिजिटल पेमेंटच्या भविष्यासाठी काय महत्त्वाचे?
UPI चा वापर देशभरातील कोट्यवधी नागरिक आणि व्यवसायांकडून होत आहे. व्यवहारांची संख्या वाढत असताना फसवणूक रोखणे, सायबर सुरक्षा मजबूत करणे, प्रणालीची क्षमता वाढवणे आणि सेवा सातत्याने उपलब्ध ठेवणे यासाठी मोठी गुंतवणूक आवश्यक राहणार आहे.
PCI च्या मते, ग्राहक आणि छोट्या व्यापाऱ्यांचे संरक्षण कायम ठेवत UPI परिसंस्थेची सुरक्षितता आणि विश्वासार्हता टिकवणे महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे UPI ग्राहकांसाठी मोफत राहणार असून छोट्या दुकानदारांवरही UPI स्वीकारण्यासाठी शुल्काचा भार टाकला जाणार नाही, हा या चर्चेतील सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा आहे.
