एलॉन मस्क यांच्या स्पेसएक्सची उपग्रह इंटरनेट सेवा स्टारलिंक भारतात व्यावसायिक सेवा सुरू करण्याच्या अंतिम टप्प्यात पोहोचली आहे. कंपनीने देशभरात आवश्यक जमिनीवरील पायाभूत सुविधा उभारण्याचे काम पूर्ण केले असून आता केवळ अंतिम नियामक मंजुरीची प्रतीक्षा आहे. देशभरात २० गेटवे केंद्रे उभारण्यात आली असून या केंद्रांवर शेकडो अँटेना बसवण्यात आले आहेत. त्यामुळे स्टारलिंकची भारतातील सेवा प्रत्यक्ष सुरू करण्यासाठी आवश्यक तांत्रिक तयारी मोठ्या प्रमाणात पूर्ण झाली आहे.
२० गेटवे केंद्रांमधून उपग्रह आणि जमिनीवरील इंटरनेट नेटवर्कचा संपर्क
स्टारलिंकच्या नेटवर्कमध्ये जमिनीवरील गेटवे केंद्रांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. ही केंद्रे अंतराळातील स्टारलिंक उपग्रहांना जमिनीवरील मुख्य इंटरनेट नेटवर्कशी जोडतात. उपग्रहांकडून मिळणारे इंटरनेट संकेत या केंद्रांमार्फत पुढील नेटवर्कपर्यंत पोहोचवले जातात.
भारतभर २० गेटवे केंद्रे उभारण्यात आली असून त्याठिकाणी शेकडो अँटेना तैनात करण्यात आले आहेत. त्यामुळे सेवा सुरू झाल्यानंतर उपग्रहांकडून येणारे संकेत ग्राहकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी आवश्यक नेटवर्क संरचना उपलब्ध होणार आहे.
जिओ आणि एअरटेलसोबत भागीदारी
भारतीय बाजारात मोठ्या प्रमाणावर सेवा पोहोचवण्यासाठी स्टारलिंकने रिलायन्स जिओ आणि भारती एअरटेलसोबत सामंजस्य करार केले आहेत. या भागीदारीमुळे स्टारलिंकला भारतातील विद्यमान दूरसंचार आणि वितरण व्यवस्थेचा फायदा घेण्याची संधी मिळू शकते.
याशिवाय स्थानिक पातळीवर सेवा विस्तारासाठी महाराष्ट्र, गुजरात आणि मेघालय या तीन राज्य सरकारांसोबत स्टारलिंकने हेतुपत्रांवर स्वाक्षरी केली आहे.
स्टारलिंक नेमके काय आहे?
स्टारलिंक ही स्पेसएक्सची उपग्रह आधारित इंटरनेट सेवा आहे. पारंपरिक जमिनीवरील केबल किंवा मोबाइल नेटवर्क पोहोचणे कठीण असलेल्या भागांमध्ये इंटरनेट सेवा उपलब्ध करून देणे हे या तंत्रज्ञानाचे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे.
पृथ्वीच्या तुलनेने जवळच्या कक्षेत फिरणाऱ्या उपग्रहांच्या माध्यमातून इंटरनेट सेवा दिली जाते. त्यामुळे ग्रामीण भाग, दुर्गम प्रदेश आणि पारंपरिक इंटरनेट पायाभूत सुविधा मर्यादित असलेल्या भागांसाठी ही सेवा महत्त्वाची ठरू शकते.
भारतात परवानगी मिळण्यास विलंब का झाला?
स्टारलिंक भारतात सेवा सुरू करण्यासाठी २०२२ पासून प्रयत्न करत असल्याचे दिलेल्या माहितीत नमूद करण्यात आले आहे. मात्र, सुरक्षा आणि माहिती संरक्षणाशी संबंधित अटींमुळे प्रक्रियेला वेळ लागला.
भारत सरकारने माहितीची सुरक्षितता आणि दूरसंचार सेवांशी संबंधित कायदेशीर आवश्यकतांचे पालन करण्याच्या अटी ठेवल्या होत्या. स्टारलिंकने या अटी मान्य केल्यानंतर सेवा सुरू करण्याच्या प्रक्रियेला पुढे जाण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
ग्राहकांना काय फायदा होऊ शकतो?
स्टारलिंकची सेवा सुरू झाल्यास भारतातील दुर्गम आणि ग्रामीण भागातील इंटरनेट उपलब्धतेला मोठी चालना मिळू शकते. विशेषतः ज्या भागात फायबर किंवा मोबाइल नेटवर्क पोहोचवणे आर्थिकदृष्ट्या किंवा भौगोलिकदृष्ट्या कठीण आहे, तिथे उपग्रह इंटरनेट पर्याय ठरू शकतो.
याचा फायदा ऑनलाइन शिक्षण, दूरस्थ वैद्यकीय सेवा आणि डिजिटल व्यवसायांना होऊ शकतो. त्याचबरोबर भारतीय दूरसंचार बाजारात आणखी एक सेवा पर्याय उपलब्ध झाल्याने स्पर्धाही वाढण्याची शक्यता आहे.
उपग्रहातून इंटरनेट ग्राहकांपर्यंत कसे पोहोचणार?
स्टारलिंकच्या व्यवस्थेत ग्राहकांच्या ठिकाणी विशेष अँटेना किंवा टर्मिनल बसवले जाते. हे उपकरण आकाशातील स्टारलिंक उपग्रहाशी थेट संपर्क साधते.
उपग्रहाकडून मिळालेला इंटरनेट डेटा जमिनीवरील गेटवे केंद्रांमार्फत मुख्य इंटरनेट नेटवर्कशी जोडला जातो. त्यानंतर माहिती पुन्हा उपग्रह आणि ग्राहकाच्या टर्मिनलच्या माध्यमातून ग्राहकापर्यंत पोहोचते.
या संपूर्ण व्यवस्थेत अंतराळातील उपग्रह, जमिनीवरील गेटवे केंद्रे आणि ग्राहकाच्या ठिकाणी असलेले उपकरण हे तीन प्रमुख घटक असतात.
भारत स्टारलिंकसाठी महत्त्वाचा बाजार
भारत हा जगातील सर्वात मोठ्या इंटरनेट बाजारांपैकी एक असल्याने स्टारलिंकसाठी देशातील प्रवेश धोरणात्मकदृष्ट्या महत्त्वाचा ठरू शकतो. मोठी लोकसंख्या, वेगाने वाढणारा डिजिटल वापर आणि अजूनही इंटरनेट पायाभूत सुविधांची गरज असलेले दुर्गम भाग यामुळे उपग्रह इंटरनेटसाठी भारतात मोठी संभाव्यता आहे.
स्टारलिंकची सेवा सुरू झाल्यानंतर भारतीय दूरसंचार क्षेत्रात पारंपरिक मोबाइल आणि फायबर नेटवर्कसोबत उपग्रह इंटरनेटचीही स्पर्धा निर्माण होऊ शकते. मात्र, प्रत्यक्ष ग्राहक शुल्क, उपलब्धता आणि सेवा विस्ताराचे प्रमाण अंतिम नियामक मंजुरीनंतरच स्पष्ट होईल.
पुढील टप्पा काय?
तांत्रिक पायाभूत सुविधा उभारण्याचे काम पूर्ण झाल्यानंतर आता स्टारलिंकसमोर अंतिम नियामक मंजुरी हा प्रमुख टप्पा आहे. ही मंजुरी मिळाल्यानंतर भारतातील व्यावसायिक सेवा सुरू करण्याचा मार्ग मोकळा होईल.
२० गेटवे केंद्रे, शेकडो अँटेना आणि देशातील प्रमुख दूरसंचार कंपन्यांसोबतची भागीदारी पाहता स्टारलिंकने भारतातील प्रवेशासाठी मोठी तयारी केली आहे. त्यामुळे अंतिम मंजुरीनंतर भारताच्या इंटरनेट बाजारात उपग्रह आधारित कनेक्टिव्हिटीचा नवा अध्याय सुरू होण्याची शक्यता आहे.
