डिजिटल आर्थिक फसवणुकीला आळा घालण्यासाठी केंद्र सरकारने आता फसवणूक झाल्यानंतर कारवाई करण्याऐवजी ती घडण्यापूर्वीच धोका ओळखण्याच्या दिशेने पाऊल टाकले आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने आतापर्यंत ८८ लाख संशयास्पद मोबाइल जोडण्या बंद करण्यात आल्या असून, आर्थिक फसवणूक जोखीम निदर्शक बँकिंग व्यवस्थेशी जोडला जात आहे. दूरसंचार, बँकिंग आणि देयक व्यवहारांमधील संकेत एकत्र करून संशयास्पद हालचाली आधीच ओळखण्याची व्यवस्था उभारण्याचा सरकारचा प्रयत्न आहे.
फसवणूक रोखण्याच्या पद्धतीत मोठा बदल
केंद्रीय दळणवळण मंत्री ज्योतिरादित्य सिंधिया यांनी ग्लोबल फिनटेक फेस्टमध्ये डिजिटल आर्थिक व्यवस्थेतील पुढील टप्प्याचे स्वरूप स्पष्ट केले. फसवणूक झाल्यानंतर तिचा शोध घेण्याऐवजी व्यवहार पूर्ण होण्यापूर्वीच संभाव्य धोका ओळखणे हा या नव्या दृष्टिकोनाचा केंद्रबिंदू आहे.
फसवणूक करणारे डिजिटल ओळख, मोबाइल संपर्क आणि आर्थिक व्यवहार यांचा वेगाने गैरवापर करत आहेत. त्यामुळे केवळ बँकिंग व्यवस्थेच्या माहितीवर अवलंबून राहणे पुरेसे नसून दूरसंचार व्यवस्था, बँका आणि देयक प्रणाली यांच्यातील माहितीचा समन्वय वाढवण्याची गरज असल्याचे सिंधिया यांनी सांगितले.
८८ लाख मोबाइल जोडण्यांवर कारवाई
सरकारच्या संचार साथी या व्यासपीठाच्या माध्यमातून संशयास्पद मोबाइल जोडण्यांची ओळख पटवणे, चोरीला गेलेली उपकरणे बंद करणे आणि फसवणुकीची तक्रार नोंदवणे शक्य होते.
या व्यवस्थेत कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करून फसवणुकीशी संबंधित असल्याचा संशय असलेल्या ८८ लाख मोबाइल जोडण्या बंद करण्यात आल्या आहेत. डिजिटल फसवणुकीविरोधातील कारवाईमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा प्रत्यक्ष वापर किती व्यापक होत आहे, हे या आकडेवारीतून स्पष्ट होते.
बँकिंग व्यवस्थेत आर्थिक फसवणूक जोखीम निदर्शक
दूरसंचार क्षेत्रातील संशयास्पद हालचाली ओळखण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या यंत्रणेसोबतच बँकिंग क्षेत्रासाठी आर्थिक फसवणूक जोखीम निदर्शक म्हणजेच एफएफआरआय महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे.
सिंधिया यांच्या माहितीनुसार, भारतीय रिझर्व्ह बँकेने एफएफआरआयचा वापर अनिवार्य केला आहे. या व्यवस्थेमुळे संशयास्पद आर्थिक व्यवहारांची माहिती जोडलेल्या व्यवस्थेत ओळखता येते. सुमारे १,५०० बँका आणि कायदा अंमलबजावणी करणाऱ्या यंत्रणांशी संबंधित परिसंस्थेत संशयास्पद व्यवहारांवर लक्ष ठेवण्याची क्षमता निर्माण होत आहे.
दूरसंचार व्यवस्था आता आर्थिक सुरक्षेचा भाग
डिजिटल व्यवहारांचा विस्तार झाल्यामुळे मोबाइल क्रमांक, उपकरणे, डिजिटल ओळख आणि देयक व्यवस्था या सर्वांचा आर्थिक व्यवहारांशी थेट संबंध निर्माण झाला आहे. त्यामुळे दूरसंचार व्यवस्था ही आता केवळ संपर्काची सुविधा राहिलेली नसून डिजिटल आर्थिक सुरक्षेचा महत्त्वाचा भाग बनत असल्याचे सिंधिया यांनी स्पष्ट केले.
बँकांना ग्राहकांच्या आर्थिक वर्तनाची माहिती असते, दूरसंचार कंपन्यांना संपर्काशी संबंधित संकेत समजतात आणि देयक व्यवस्था व्यवहारांचे स्वरूप ओळखते. या वेगवेगळ्या संकेतांचा सुरक्षित पद्धतीने समन्वय झाल्यास डिजिटल आर्थिक व्यवस्थेत अधिक प्रभावी विश्वास व्यवस्था तयार होऊ शकते.
कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे संधी आणि धोका दोन्ही वाढणार
आर्थिक क्षेत्रात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर वाढत असताना फसवणुकीच्या पद्धतीही अधिक वेगवान आणि अत्याधुनिक होत आहेत. डिजिटल ओळख चोरीला जाण्याबरोबरच कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने तयार केलेल्या बनावट आवाजांचा वापर करून व्यक्तीची नक्कल करण्यासारखे धोकेही वाढत आहेत.
फसवणूक काही सेकंदांत होऊ शकते. त्यामुळे डिजिटल पायाभूत व्यवस्थेलाच संभाव्य धोका ओळखून त्याविरोधात संरक्षणात्मक प्रतिक्रिया देण्यास सक्षम बनवण्याची गरज आहे.
डिजिटल वित्तव्यवस्थेचा पुढील टप्पा
दूरसंचार, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि डिजिटल आर्थिक पायाभूत व्यवस्था यांचा समन्वय वाढल्यास आर्थिक सेवांमध्ये अनेक बदल होऊ शकतात. ग्राहकांच्या पतक्षमतेचे अधिक वेगाने मूल्यांकन, वैयक्तिक गरजेनुसार आर्थिक सल्ला आणि व्यवहारांच्या वेळीच फसवणूक ओळखणे यासारख्या सुविधा अधिक प्रभावी होण्याची शक्यता आहे.
मात्र या संपूर्ण प्रक्रियेत गोपनीयता, ग्राहकांची संमती आणि माहितीची सुरक्षा यांना महत्त्व देणे आवश्यक आहे. कारण अधिक माहिती एकत्रित होत असताना तिच्या गैरवापराचा धोका देखील वाढतो.
निष्कर्ष
भारताच्या डिजिटल वित्तव्यवस्थेत फसवणूक रोखण्याची पद्धत आता प्रतिक्रियात्मक स्वरूपातून प्रतिबंधात्मक स्वरूपाकडे वळत आहे. ८८ लाख संशयास्पद मोबाइल जोडण्या बंद करण्याची कारवाई आणि बँकिंग व्यवस्थेत आर्थिक फसवणूक जोखीम निदर्शकाचा विस्तार या बदलाची महत्त्वाची उदाहरणे आहेत.
दूरसंचार, डिजिटल ओळख, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि देयक व्यवस्था यांचा सुरक्षित समन्वय साधणे हे पुढील टप्प्यातील मोठे आव्हान असेल. डिजिटल वित्तव्यवस्था अधिक वेगवान होत असताना तिच्यावरील विश्वास टिकवण्यासाठी फसवणूक होण्यापूर्वीच धोका ओळखणारी यंत्रणा किती प्रभावी ठरते, यावर या प्रयत्नाचे खरे यश अवलंबून राहणार आहे.
