रिझर्व्ह बँकेने म्युच्युअल फंडांच्या परदेशातील मालमत्ता आणि दायित्वांबाबत २०२५ ते २०२६ या वर्षाचा अहवाल जाहीर केला आहे. या अहवालानुसार, भारतीय म्युच्युअल फंडांची परदेशातील गुंतवणूक मोठ्या प्रमाणात वाढली आहे.
परदेशी मालमत्तेत समभागांचा मोठा वाटा
रिझर्व्ह बँकेने २०२५ ते २०२६ या आर्थिक वर्षासाठी ५३ भारतीय म्युच्युअल फंड आणि त्यांच्या मालमत्ता व्यवस्थापन कंपन्यांचा परदेशी मालमत्ता व दायित्वांबाबतचा सर्वेक्षण अहवाल जाहीर केला आहे.
मार्च २०२६ अखेर म्युच्युअल फंडांची परदेशी मालमत्ता ९६,२९४ कोटी रुपयांवर पोहोचली. वर्षभरापूर्वी ती ७०,२५४ कोटी रुपये होती. म्हणजेच या काळात परदेशी मालमत्तेत सुमारे २६,०४० कोटी रुपयांची वाढ झाली.
म्यूच्युअल फंड की विदेशी देयताओं और आस्तियों का सर्वेक्षण – 2025-26
— ReserveBankOfIndia (@RBI) August 31, 2026
Survey of Foreign Liabilities and Assets of Mutual Funds – 2025-26https://t.co/juMrnn4C9Y
या वाढीमध्ये परदेशी समभाग गुंतवणुकीचा सर्वाधिक वाटा आहे. मार्च २०२६ अखेर म्युच्युअल फंडांकडे परदेशी समभागांची बाजारमूल्यानुसार ९३,६०२ कोटी रुपयांची गुंतवणूक होती. वर्षभरापूर्वी ही रक्कम ६८,०७२ कोटी रुपये होती. म्हणजेच समभाग गुंतवणूक ३७.५ टक्क्यांनी वाढली.
अमेरिकेतील गुंतवणुकीला सर्वाधिक पसंती
परदेशातील समभाग गुंतवणुकीमध्ये अमेरिकेचा स्पष्टपणे दबदबा दिसून येतो. मार्च २०२६ अखेर अमेरिकेतील समभागांमध्ये भारतीय म्युच्युअल फंडांची गुंतवणूक ५९,४०३ कोटी रुपये होती. एकूण परदेशी समभाग गुंतवणुकीपैकी तब्बल ६३.५ टक्के हिस्सा अमेरिकेचा होता.
लक्झेंबर्गमध्ये १८,९४८ कोटी रुपये आणि आयर्लंडमध्ये १०,००३ कोटी रुपयांची गुंतवणूक होती. या तीन देशांमध्ये मिळून भारतीय म्युच्युअल फंडांच्या परदेशी समभाग गुंतवणुकीचा अत्यंत मोठा हिस्सा आहे.
कॅनडातील गुंतवणुकीत मात्र विशेष वेग दिसला. ती २१५ कोटी रुपयांवरून १,११० कोटी रुपयांवर पोहोचली. म्हणजेच एका वर्षात ४१६.३ टक्क्यांची वाढ झाली.
अनिवासी गुंतवणूकदारांची म्युच्युअल फंडातील गुंतवणूक वाढली
भारतीय म्युच्युअल फंडांच्या युनिट्समध्ये अनिवासी गुंतवणूकदारांची गुंतवणूकही वाढली आहे. मार्च २०२६ अखेर दर्शनी मूल्याच्या आधारावर ही गुंतवणूक ७३,४७१ कोटी रुपयांवर पोहोचली. मार्च २०२५ मध्ये ती ६३,१२७ कोटी रुपये होती. वार्षिक वाढ १६.४ टक्के राहिली.
बाजारमूल्यानुसार अनिवासी गुंतवणूकदारांकडे असलेल्या म्युच्युअल फंड युनिट्सचे मूल्य मार्च २०२६ अखेर २,९७,५३० कोटी रुपये झाले. मागील वर्षी ते २,६०,५४८ कोटी रुपये होते. या मूल्यामध्ये १४.२ टक्क्यांची वाढ झाली.
यामध्ये संयुक्त अरब अमिरातीचा सर्वाधिक २०.६ टक्के हिस्सा होता. त्यानंतर अमेरिका ११.९ टक्के, ब्रिटन ९.७ टक्के आणि सिंगापूर ७.२ टक्के या देशांचा क्रमांक लागतो. या चार देशांचा मिळून बाजारमूल्यानुसार हिस्सा जवळपास निम्मा आहे.
म्युच्युअल फंडांचे निव्वळ परदेशी दायित्व घटले
परदेशी दायित्वांमध्ये वाढ झाली असली तरी म्युच्युअल फंडांची निव्वळ परदेशी दायित्वे कमी झाली आहेत. मार्च २०२५ मध्ये ही रक्कम १,९०,८०५ कोटी रुपये होती. मार्च २०२६ अखेर ती २,०१,९०६ कोटी रुपये झाली.
डॉलरच्या आधारावर मात्र निव्वळ परदेशी दायित्वे २२.३ अब्ज डॉलरवरून २१.३ अब्ज डॉलरवर आली. यामागे परदेशी मालमत्तेत झालेली लक्षणीय वाढ हा महत्त्वाचा घटक ठरला आहे.
मालमत्ता व्यवस्थापन कंपन्यांमध्ये परदेशी गुंतवणुकीत वाढ
मालमत्ता व्यवस्थापन कंपन्यांची परदेशी दायित्वेही वाढली आहेत. मार्च २०२६ अखेर ती ८.७ अब्ज डॉलर म्हणजेच ८२,२४८ कोटी रुपये झाली. मागील वर्षी ती ६२,९९५ कोटी रुपये होती. या दायित्वांमध्ये १८.१ टक्क्यांची वाढ झाली.
यामध्ये थेट परदेशी गुंतवणुकीचा वाटा मोठा आहे. मार्च २०२६ अखेर मालमत्ता व्यवस्थापन कंपन्यांमधील परदेशी थेट गुंतवणूक ५६,२०१ कोटी रुपये झाली. मागील वर्षी ती ४२,८७४ कोटी रुपये होती.
जपान आणि कॅनडा हे या गुंतवणुकीचे प्रमुख स्रोत राहिले. जपानचा हिस्सा ६५.७ टक्के तर कॅनडाचा १३.५ टक्के होता. या दोन्ही देशांचा मिळून मालमत्ता व्यवस्थापन कंपन्यांमधील एकूण परदेशी थेट गुंतवणुकीत जवळपास ८० टक्के वाटा आहे.
भारतीय म्युच्युअल फंडांचा परदेशातील विस्तार वाढतोय
या आकडेवारीतून भारतीय म्युच्युअल फंड उद्योगाचा परदेशातील विस्तार स्पष्टपणे दिसून येतो. देशांतर्गत गुंतवणूकदारांचा म्युच्युअल फंडांकडे वाढता कल कायम असतानाच, फंड व्यवस्थापक परदेशी बाजारपेठांमध्येही गुंतवणुकीच्या संधी शोधत आहेत.
विशेषतः अमेरिकेतील समभागांमध्ये वाढलेली गुंतवणूक ही जागतिक कंपन्या आणि परदेशी बाजारपेठांमध्ये भारतीय म्युच्युअल फंडांची वाढती भूमिका दर्शवते. त्याच वेळी अनिवासी गुंतवणूकदारांकडून भारतीय म्युच्युअल फंड युनिट्समध्ये वाढलेली गुंतवणूक भारतीय मालमत्ता व्यवस्थापन उद्योगावरील वाढता आंतरराष्ट्रीय विश्वासही अधोरेखित करते.
एकूण चित्र पाहता, मार्च २०२६ अखेर म्युच्युअल फंडांच्या परदेशी मालमत्तेतील २३.९ टक्के वाढ आणि परदेशी समभाग गुंतवणुकीतील ३७.५ टक्के वाढ ही या क्षेत्राच्या जागतिकीकरणाची महत्त्वाची चिन्हे आहेत. रिझर्व्ह बँकेच्या या आकडेवारीमुळे भारतीय म्युच्युअल फंड उद्योगाची देशांतर्गत बाजारपेठेबरोबरच जागतिक वित्तीय बाजारातील वाढती उपस्थिती समोर आली आहे.
